13. Teambuilding

Kennismaking 

De allereerste stap van teambuilding is de kennismaking aan het begin van ieder seizoen. Voor volledig nieuwe teams is dat essentieel, maar ook voor teams met slechts een of een paar nieuwe spelers is het waardevol. Bij de kennismaking kun je vragen gebruiken als: 

• Wie ben je? 
• Waarom ben je gaan voetballen? 
• Wat vind je makkelijk en wat lastig? 
• Wat vind je belangrijk binnen een team? 
• Waar word je blij van buiten het voetbal? 

Je kunt spelers ook een (klein) voorwerp mee laten nemen dat iets over hen zegt (een foto, een festivalticket, etc.) en hen daar iets over laten vertellen. Daardoor leren spelers elkaar nog nét iets beter kennen dan met alleen de bovenstaande vragen. Hiermee creëer je als trainer een sfeer waarin alle spelers voelen dat zij zichzelf mogen zijn. 

Kernwaarden 

Kernwaarden geven aan wat jullie als team belangrijk vinden. Goede voorbeelden zijn respect, sportiviteit en saamhorigheid. Als je deze kernwaarden aan het begin van het seizoen samen met je spelers bepaalt, voelen zij zich er zelf ook verantwoordelijk voor en is de kans groter dat ze zich naar deze kernwaarden gedragen. Je komt samen tot de kernwaarden door een antwoord te vinden op de vraag: ‘Hoe willen we met elkaar omgaan zodat iedereen zich veilig voelt?’ of ‘Hoe willen we als voetbalteam functioneren?'. 

Natuurlijk kun je deze vraag samen beantwoorden in een groepsgesprek, maar het kan leuker! Verdeel je team bijvoorbeeld in groepjes en laat ze een video maken waarin ze uitleggen welke kernwaarden ze belangrijk vinden en waarom. Dat kan gewoon in een halfuurtje tijdens de training. In plaats van een filmpje kun je ze ook een presentatie laten geven. Let er hierbij wel op dat niet elke speler even comfortabel is met presenteren. 

Het is verstandig om de kernwaarden gedurende het seizoen regelmatig terug te laten komen, bijvoorbeeld tijdens wedstrijdbesprekingen of andere teammomenten. Als je dit niet doet, bestaat het risico dat je ze opstelt zonder ze verder te gebruiken of te evalueren. 

Teamafspraken 

De kernwaarden bepalen is één ding, maar ze vervolgens ook echt vertalen naar gedrag, is een tweede. Daar zijn de teamafspraken voor nodig. Ook deze kun je het beste samen met je spelers maken, want opnieuw geldt: als je hen mee laat denken en bepalen, is de kans groter dat ze zich aan de teamafspraken houden. 

Ook voor het uitwerken van de teamafspraken kun je groepjes maken. Daarin bedenken de spelers welke teamafspraken er bij elke kernwaarde horen en welk gedrag. Probeer zo concreet mogelijk te zijn. Bijvoorbeeld: 

Kernwaarde: respect 
Teamafspraak: geen (negatieve) opmerkingen richting de scheidsrechter, tegenstanders of teamgenoten 

Wat ook onder teamafspraken valt: regels over speeltijd, te laat komen en afmelden. Door aan het begin van het seizoen samen te bespreken of jullie het belangrijker vinden om te winnen of om iedereen evenveel speeltijd te geven, voorkom je tijdens het seizoen onduidelijkheid en frustratie. Hierbij is het belangrijk dat elke speler de ruimte krijgt om zijn ideeën te delen, en niet alleen degene die het hardst of als eerste praat. Hetzelfde geldt voor duidelijke afspraken over wanneer je spelers zich uiterlijk afmelden voor een training en wat de consequenties zijn als iemand zich niet aan zo'n teamafspraak houdt. 

Voor het (niet) naleven van de teamafspraken, kun je bijvoorbeeld werken met een stappenmodel: 

• Eerste keer niet nakomen teamafspraak: benoemen en uitleggen waarom dit tegen de afspraken was; 
• Tweede keer: waarschuwing en korte reflectie; 
• Derde keer: vooraf besproken consequentie, zoals een taakje binnen het team of een gesprek na de training. 

Let er hierbij wel op dat de consequentie niet strafgericht is, maar leergericht. Daarbij ligt de focus niet op simpelweg een straf of boete, maar op inzicht en verandering. Een strafgerichte consequentie is bijvoorbeeld tien rondjes om het veld rennen, terwijl het een leergerichte consequentie zou zijn wanneer de speler bij de volgende training de pionnen moet klaarzetten en na de training even moet bespreken waarom de teamafspraak voor de derde keer niet is nagekomen. 

Teamdoelen 

Van teamafspraken gaan we naar teamdoelen. Het gezamenlijk opstellen van hiervan versterkt de onderlinge binding tussen teamleden en kan bijdragen aan motivatie. We maken onderscheid tussen teamdoelen die gericht zijn op het resultaat en teamdoelen die gericht zijn op het proces. 

Resultaatdoelen 

Een voorbeeld van een resultaatdoel is ‘wij willen deze wedstrijd winnen’. Als trainer of speler heb je maar beperkt invloed op deze doelen. Ook de tegenstander, scheidsrechter of zelfs het weer speelt namelijk mee. Een tegenstander kan een heel goede wedstrijd spelen, waardoor het voor jouw team moeilijker wordt om een resultaat te behalen. Een scheidsrechter kan een (on)terechte rode kaart geven en een verdwaald schot kan door de wind toch het doel in waaien. Het niet behalen van resultaatdoelen levert vaak teleurstelling en frustratie op. 

Procesdoelen 

Een voorbeeld van een procesdoel is ‘We willen elkaar vandaag positief coachen en hard blijven werken, ook als het tegenzit.’ Deze doelen beschrijven welke acties, keuzes en houding je tijdens trainingen en wedstrijden wil zien, zoals op tijd komen en elkaar positief coachen. Hier heb je samen met de spelers wél veel invloed op. Daarom zijn procesdoelen ook de doelen waar je de focus op moet leggen. Ze zijn meestal haalbaar en hebben een positief effect op de motivatie, het zelfvertrouwen en het plezier van je spelers. De resultaatdoelen mogen wel richting geven, maar de procesdoelen zorgen voor het gedrag dat uiteindelijk tot succes leidt. 

Ook de (proces)teamdoelen kun je – in navolging van de kernwaarden en de teamafspraken – samen met je spelers opstellen, zodat zij er zelf eigenaarschap over voelen en ernaar zullen handelen. Dit kun je het beste al aan het begin van het seizoen doen. Maar hoe kom je samen tot de juiste procesdoelen? Vragen die je kunnen helpen, zijn: 

• Wie willen zijn als team? 
• Welke eigenschappen maken ons sterk en succesvol als groep? 
• Waar willen we ons als team op richten dit seizoen? 

Vertaal de teamdoelen vervolgens naar een of twee wedstrijddoelen binnen zowel het aanvallen (opbouwen en scoren) als het verdedigen (storen en doelpunten voorkomen).  

Individuele doelen 

Tot nu toe ging het over teamdoelen. Jouw spelers kunnen natuurlijk ook individuele doelen hebben. Zo kan een speler voor zichzelf een resultaatdoel hebben gesteld, zoals ‘Ik wil vandaag in de basis starten', maar uiteindelijk blijft dat de beslissing van de trainer en dus heeft de speler er beperkt invloed op. Een individueel procesdoel kan natuurlijk ook. Denk bijvoorbeeld aan ‘tijdens de wedstrijd ga ik na balverlies meteen fanatiek druk zetten'. Dit heeft de speler helemaal zelf in de hand. 

Het is belangrijk dat elke speler zulke individuele doelen heeft. Geef iedereen daarom de tijd (bijvoorbeeld een week, tot de volgende training) om over hun eigen doelen na te denken. De eerstvolgende keer kun je de individuele procesdoelen kort binnen het team bespreken. Misschien wil de een beter worden in het coachen van zijn teamgenoten en heeft de ander zich voorgenomen voortaan tien minuten eerder van huis te vertrekken. Als je spelers hier open over zijn naar elkaar, is dat ook weer een vorm van teambuilding. 

SMART 

Om afspraken en doelen vast te stellen, kan het helpen om deze SMART te formuleren. SMART staat voor: Specifiek, Meetbaar, Acceptabel, Realistisch en Tijdsgebonden. 

Evalueren 

Teamdoelen en individuele doelen zijn geen eenmalige afspraken. Ze zijn bedoeld om gedurende het seizoen richting te geven en kunnen veranderen over tijd. Daarom is het belangrijk om ze af en toe te evalueren. Tijdens het seizoen ben je al snel druk bezig met trainingen voorbereiden en wedstrijden coachen, waardoor het gevaar op de loer ligt dat je de doelen uit het oog verliest. Kies er daarom zo en dan bewust een momentje voor: hoe gaat het met onze doelen? En wat hebben we vandaag gedaan om aan die doelen te werken? 

Rollen binnen het team en communicatie 

Goede teambuilding is niet los te zien van duidelijkheid over wie welke rol heeft binnen het team en van goede communicatie. Hierover lees je meer in thema 5 en thema 11. 

Elke speler heeft binnen het team een eigen rol. Je hebt een aanvoerder, verdedigers, jezelf als trainer, een grapjas, een laatkomer en een spits met een neusje voor de goal. Voor het onderlinge begrip is het goed om af en toe van rol te wisselen. Laat de verdedigers een keer aanvallen en andersom, zodat iedereen van elkaar weet welke verantwoordelijkheden er bij de rol van een ander horen en spelers elkaars keuzes beter waarderen. 

Ook het verbeteren van de onderlinge communicatie hoort bij teambuilding. Hier zijn een aantal leuke spelvormen voor, bijvoorbeeld in de warming-up: maak tweetallen en zet een simpel parcours uit. Eén van de twee sluit de ogen of krijgt een blinddoek voor, waarna de ander hem al pratend door het parcours begeleidt. Daarna wissel je om. Uiteraard kun je je spelers het parcours ook mét bal laten doorlopen. Na deze oefenvorm bespreek je samen wat goed werkte en hoe ze het vonden om afhankelijk te zijn van de aanwijzingen van een ander. Door daarna nog de koppeling te maken met het voetbalveld, maak je helder hoe belangrijk duidelijke communicatie en onderling vertrouwen is. 

Rituelen 

Een teamritueel, zoals voor elke wedstrijd een vaste yell, altijd dezelfde muziek in de kleedkamer of in- en uitchecken, versterkt de sfeer en saamhorigheid. Wil je ook (meer) van zulke rituelen introduceren bij jouw team? Je kunt bijvoorbeeld een ‘Teamgenoot van de week’ in het leven roepen (let op: doe dit op basis van inzet of houding, niet op basis van prestaties), elk jaar een seizoensaftrap organiseren of een verjaardagskalender maken. 

Teambuilding buiten het voetbal 

Misschien was dit wel de eerste vorm van teambuilding waaraan je dacht: activiteiten buiten het voetbal om, waarbij je met het team wat leuks gaat doen. Denk bijvoorbeeld aan een escaperoom, samen Sinterklaas vieren, met z’n allen avondeten of gezamenlijk een voetbalwedstrijd bezoeken. Door dit soort activiteiten leren je spelers elkaar ook buiten het veld beter kennen, waardoor ze zich uiteindelijk ook op het veld en tussen hun teamgenoten beter thuis gaan voelen. Het is dus heel belangrijk om dit soort activiteiten te organiseren of de organisatie ervan te stimuleren. Afhankelijk van de leeftijd van jouw spelers en het soort activiteit, is het ook weleens wenselijk wanneer je hen zelf op pad laat gaan en niet overal bij aanwezig bent.